پیشگفتار
این کتاب برای پزشک عمومی نوشته شده: پزشکی که در مطب، درمانگاه، اورژانس، مرکز خدمات جامع سلامت یا طرح پزشک خانواده کار می‌کند؛ روزی ده‌ها بیمار می‌بیند، باید پرونده بنویسد، به بیمار توضیح بدهد، ارجاع بدهد، به‌روز بماند و شاید همزمان برای آزمون دستیاری هم بخواند.
ابزارهای هوش مصنوعی گفت‌وگومحور مثل ChatGPT، Gemini، Claude و DeepSeek می‌توانند بخش بزرگی از این بار را سبک کنند: فهرست تشخیص افتراقی را کامل‌تر کنند تا چیزی از قلم نیفتد، یک راهنمای بالینی ۸۰ صفحه‌ای را در یک صفحه خلاصه کنند، نامه ارجاع را در یک دقیقه بنویسند، توضیح یک بیماری را به زبان ساده مادر یک کودک ترجمه کنند و برای آزمون، سؤال تمرینی بسازند.
اما پزشکی جایی نیست که بشود با اعتماد کورکورانه به یک ابزار کار کرد. مدل‌های زبانی گاهی با اطمینان کامل اشتباه می‌کنند: دوز را غلط می‌گویند، منبع جعلی می‌سازند یا راهنمای قدیمی را به‌جای جدید می‌آورند. پس این کتاب دو هدف دارد: به شما نشان دهد هوش مصنوعی کجا واقعاً وقت و دقت شما را بیشتر می‌کند، و کجا باید با احتیاط کامل از آن استفاده کرد یا اصلاً نکرد.
در این کتاب ۱۵۰ پرامپت آماده در ۹ فصل پیدا می‌کنید. پرامپت‌ها فارسی‌اند؛ چند پرامپت برای جست‌وجوی مقاله و کار با منابع انگلیسی، انگلیسی نوشته شده‌اند.
این کتاب جایگزین قضاوت بالینی، راهنماهای رسمی وزارت بهداشت، منابع مرجع دارویی یا مشاوره متخصص نیست. مسئولیت هر تصمیم بالینی با پزشک است.
فصل صفر: قواعد ایمنی، فرمول پرامپت و پرونده مطب
پنج قانون ایمنی
۱. حریم خصوصی بیمار مقدم است. نام، کد ملی، شماره تماس، آدرس، شماره پرونده، تاریخ دقیق تولد و هر اطلاعاتی که بیمار را شناسایی‌پذیر کند، هرگز وارد ابزارهای عمومی هوش مصنوعی نکنید. به‌جایش بنویسید «آقای ۵۴ ساله» یا «خانم باردار ۲۸ هفته». عکس آزمایش یا گزارش را قبل از بارگذاری، از اطلاعات هویتی پاک کنید. اگر مرکز شما درباره استفاده از این ابزارها مقررات دارد، از آن پیروی کنید.
۲. هوش مصنوعی پیشنهاد می‌دهد، پزشک تصمیم می‌گیرد. خروجی را مثل نظر یک همکار باهوش ولی گاهی اشتباه ببینید: مفید برای اینکه چیزی از قلم نیفتد، نه مبنای قطعی تصمیم.
۳. دوز، تداخل و منع مصرف را همیشه با مرجع چک کنید. هر عدد دارویی را با یک مرجع معتبر (فهرست رسمی داروهای ایران، بروشور دارو، منابع مرجع دارویی معتبر و راهنمای بالینی کشوری) تطبیق دهید. درباره در دسترس بودن دارو در بازار ایران هم به حرف مدل اعتماد نکنید.
۴. منبع بخواهید و منبع را چک کنید. مدل‌ها گاهی مقاله و راهنمای ساختگی می‌سازند. هر منبعی را که مهم است، خودتان باز کنید و ببینید وجود دارد و همان را می‌گوید.
۵. در موقعیت اورژانسی، وقتتان را صرف گفت‌وگو با هوش مصنوعی نکنید. پروتکل‌ها را از قبل بلد باشید. ابزار برای مرور، آموزش و آمادگی است، نه برای بالین بیمار ناپایدار.
فرمول پرامپت بالینی خوب
- نقش: «مثل یک متخصص داخلی که به پزشک عمومی مشاوره می‌دهد».
- زمینه: محیط کار و امکانات. «در مرکز خدمات جامع سلامت روستایی، بدون دسترسی فوری به سی‌تی‌اسکن».
- داده بالینی بی‌نام: سن، جنس، شرح حال، معاینه، آزمایش‌ها.
- خواسته دقیق: «تشخیص افتراقی به ترتیب احتمال و خطر».
- قالب: «جدول»، «حداکثر ۱۰ خط»، «به زبان ساده بیمار».
- قید ایمنی: «علائم خطر را جدا بنویس. هر جا مطمئن نیستی، بگو. منبع راهنما را ذکر کن».
پرونده مطب
یک بار این متن را کامل کنید و اول هر گفت‌وگو بچسبانید. هر جا در پرامپت‌ها [پرونده مطب] دیدید، منظور همین است:
جمله طلایی ضد خطا
این جمله را آخر هر پرامپت بالینی مهم اضافه کنید: